فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ١١٢٠ - برهان خلاء

هر كدام از تخالف نوعى يا تماثل برهانى جداگانه و دليلى عليحدّه اقامه نموده‌اند.

برهان خلاء

از جمله ادلّه مشترك برهان لزوم خلاء بوده و تقرير آن چنين است:

اگر در عالم حسّ و جسمانى عالم متعدّد باشد يعنى عالم ديگرى باشد غير

از اين عالم اعمّ از اينكه با اين عالم متماثل باشد يا متخالف از دو حال خارج‌

نيست:

١- آنكه عوالم متعدّد تو در تو و يكى بر ديگرى محيط باشد.

٢- آنكه تمام در عرض هم بوده بدون اينكه يكى بر ديگرى محيط باشد.

امّا فرض اوّل: از حقيقت تعدّد خارج بوده و مورد صحبت نيست چون در

حقيقت يك عالم است و آن همان عالم محيط مى‌باشد و امّا عالم محاط از اجزاء

محيط بوده و در قبال محيط عالم مستقلّى بشمار نمى‌آيد.

و امّا فرض دوّم: باطل است چه آنكه به مقتضاى اينكه شكل طبيعى‌

اجسام كره است آن عالم ماننداين عالم بايد به شكل كرده باشد و دو جسم كروى‌

وقتى در داخل هم نباشند قهرا بايد در يك نقطه سطح جانبى خارجى آنها با هم‌

تماسّ و تلاقى پيدا كند و لاجرم در دو طرف نقطه مماس فضائى است خالى از دو

عالم و چون خلاء باطل است پس فرض مزبور بلحاظ منجر شدنش به اين امر باطل‌

نيز باطل‌

قوله: بل فى الوجود الحقيقى: مرحوم مصنّف در حاشيه فرموده است ترقّى ببل‌

اشاره است به توحيد خاصّى و توجيه آن اينست كه وجود در ممكنات عاريه و بعنوان‌

وديعه است، نه عين ماهيّت است و نه جزء آن ولى در واجب تعالى وجود عين‌

ماهيّت وجوبى حضرتش بوده بلكه اصلا در او ماهيّت نيست و از باب ضيق خناق‌

تعبير به آن مى‌كنند و مقصودشان اين است كه بگويند اگر بفرض محال ماهيّت در

حضرتش باشد آن ماهيّت همان وجود وجوبى او جلّت عظمته مى‌باشد و از اين وجود

به وجود خاصّ وجوبى تعبير مى‌كنند چنانچه نسبت اين وجود بقابل وجود عين امكان‌

است و حاصل كلام اينكه وجود در فاعل عين وجوب و در قابل عين امكان است‌